Ο Παπαδιαμάντης, η πιο σεπτή φυσιογνωμία των Νεοελληνικών Γραμμάτων μας, είναι ένα ηθικό μέγεθος που έχει περάσει το άχρονο. Τόσο τον έχουμε ταυτίσει με τα πρότυπά του, τους ταπεινούς των διηγημάτων του, που μας ξενίζει, σήμερα, να τον αναγνωρίσουμε στον δυναμικό αρθογράφο του καθημερινού τύπου, ενήμερο στα τρέχοντα θέματα, ή στον πολυμήχανο μυθιστοριογράφο της «Μετανάστιδος», των «Εμπόρων των Εθνών» και της «Γυφτοπούλας». Τον μυθιστοριογράφο, που ξέρει να στήνει ένα πολυπρόσωπο μυθιστόρημα με ίντριγκες κι ατέλειωτες περιπέτειες, κατά τα τότε ευρωπαϊκά πρότυπα του «roman –fleure». Έχουμε έτσι τη μαρτυρία ότι ο Παπαδιαμάντης ήταν με το παραπάνω κάτοχος της ευρωπαϊκής κουλτούρας, ικανός να μετρηθεί με τους γνώμονες του κοσμοπολίτη συγγραφέα της εποχής. Όμως αποδείχτηκε ότι ο στόχος του ξεμάκρυνε πολύ από μια τέτοια επικαιρική φιλοδοξία. Ευαίσθητος στα νέα μηνύματα, είχε προστρέξει του καιρού του. Λέει κάπου: «Όπου γενικότης, επιπολαιότης». Αφορισμός υπαρξιακός που μας δίνει το κλειδί της δημιουργικής τροχιάς που διέγραψε από το πολυφωνικό μυθιστόρημα στο μονοφωνικό διήγημα. Το σύνθημα ενάντια στις γενικότητες είχε ήδη δοθεί από το κίνημα της τότε πραγματιστικής σχολής, προάγγελο του κινήματος του υπαρξισμού. Αίτημα που ολόψυχα ενστερνίσθηκε ο Παπαδιαμάντης για να δημιουργήσει ό, τι δημιούργησε με τ’ ανεπανάληπτα διηγήματά του. Αυτό εξηγεί και την εντελώς άλλης τάξης και ποιότητας κοινωνιολογία και ηθολογία του, απ’ αυτές των συγκαιρινών του.
Χάρη στη βαθιά ανθρωπογνωσία του, συνταιριασμένη με την απόλυτη ταπεινοφροσύνη του, θα μας χαρίσει τις μορφές πρότυπα των ηρώων του – θεματικές ή αρνητικές – σε μια πλήρη ισοτιμία. Έτσι, παράλληλα με τους «αθώους αγίους» του, τις «Σταχτομαζώχτρες» του κι όλα εκείνα τα γυναικεία πρόσωπα, τις «αρχαϊκές», τις «πρωτινές», καθώς τις έλεγαν μορφές, θα δούμε να παρελαύνουν οι τύποι των γύναιων, οι στρίγγλες, οι σουρτούκηδες, οι ψευτοπαλληκαράδες, οι εξυπνάκηδες χαλασοχώρηδες – απ’ τους οποίους πάσχει ανέκαθεν η κοινωνία μας.
Όλοι αυτοί οι τύποι, επιδέξια καταγραμμένοι, με οξύτατη σατιρική διάθεση, αλλά χωρίς κατάκριση και με τη «Φόνισσα» επιστέγασμα της ανεξάντλητης σε μορφές πινακοθήκης του.
Η «Φόνισσα» που θα μπορούσε να χρησιμέψει σαν πρότυπο ψυχολογικής πραγματείας, στις πιο προηγμένες θέσεις της επιστήμης της ψυχολογίας, ξεπερνάει τα εποχικά κοινωνιολογικά και ψυχογραφικά της πλαίσια κι αποκτά τη διαχρονικότητα του αρχέτυπου.
Με την περιγραφή της διαδικασίας της διάβρωσης του αισθήματος, μας αποκαλύπτονται οι πιο μύχιοι ψυχολογικοί μηχανισμοί στην οριακή τους κατάσταση που κάνουν να μεταμορφώνεται το ιερό πρόσωπο της μάνας, στο προσωπείο της παιδοκτόνου.
Θέμα αποτρόπαιης Μοίρας στον κύκλο των ανθρώπινων παθημάτων που η αρχαία Μούσα έχει ανεπανάληπτα πραγματευθεί. Με τη «συμπαθητική φαντασία (όρος ψυχολογίας), όπως αποφαίνεται η ετυμηγορία των συγκαιρινών του, ο Παπαδιαμάντης προσεγγίζει και τους έσχατους από τους ήρωές του. Ωστόσο, με τη «Φόνισσα» φτάνει σε κείνη τη θέαση την υπεράνω του καλού και του κακού που πραγματοποιεί ο Αρχαίος χορός. Έτσι, μπορεί με το αποστασιοποιημένο βλέμμα του να την τοποθετεί ¨μεταξύ θείας κι ανθρώπινης δικαιοσύνης» και να μας δίνει την έννοια του τραγικού, στη διαχρονικότητά της.
Δημοσιεύτηκε στη Νέα Εστία λίγο πριν από το θάνατο της αλησμόνητης ποιήτριας. Ήταν το τελευταίο κείμενο που έστειλε για δημοσίευση
Feltor's Blog 